ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ
Η ΣΥΓΚΙΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ «ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ»
Συγκίνηση: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης
Έχουμε γράψει για την ταινία «Καποδίστριας», του Γιάννη Σμαραγδή. Το ερώτημα παραμένει: «Μπορεί να μην έχει χαρακτηριστεί η ταινία καλή, το κοινό γιατί συγκινείται;». Αυτό το θέμα χρησιμοποιείται από όσους θέλουν να αντικρούσουν τα επιχειρήματα που βάζει η κριτική, αφού τη χαρακτηρίζει ως μη αξιόλογη ταινία. Σε αυτό θα απαντήσουμε σε αυτό το σημείωμα.
Συγκίνηση: Τα θέματα
Ο θεατής βλέποντας την ταινία ταυτίζεται σε κάποια θέματα. Αυτά είναι προσωπικά για τον καθένα. Αν δεν υπήρχε αυτή η ταύτιση τότε δε θα μιλούσαμε ακόμα για αυτή την ταινία και δεν θα έκοβε τα εισιτήρια που έχει κόψει. Σε ποια θέματα ταυτίζονται οι περισσότεροι θεατές;
Η ταύτιση, για τους περισσότερους, έχει να κάνει με δυο κύρια θέματα. Το πρώτο είναι η προσωπικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια. Το δεύτερο είναι η σχέση του καθενός με αυτόν. Εκ πρώτης όψεως τα δύο θέματα συσχετίζονται. Στην πραγματικότητα αυτή η συσχέτιση δεν είναι προφανής. Για να γίνουν κατανοητές οι πτυχές αυτών των δύο καίριων θεμάτων χρειάζεται περαιτέρω ανάλυση.
Η προσωπικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια εμπεριέχει τα χαρακτηριστικά της εξουσίας, της πατρικής φιγούρας και της θρησκευτικής ιδεολογίας όπως τα βλέπουμε εκείνη την εποχή. Η εξουσία με την πατρική φιγούρα έχουν σχέση αφού ο αρχετυπικός Πατέρας είναι αυτός που εξουσιάζει από τον θάνατο της μητριαρχίας και μετά. Η εξουσία του ήταν σαφής αφού ήταν ο πρώτος κυβερνήτης της ελεύθερης Ελλάδας. Ήταν αυτός που προσπάθησε να βάλει τα θέματα που βασάνιζαν τον ελληνικό λαό σε μια τάξη, σύμφωνα με τη λογική του.
Συγκίνηση: Η εξουσία
Αυτή η εξουσία έρχεται ελέω θεώ, δηλαδή αντλεί τη δύναμή της από τη θεώρηση για τον θεό, όπως υπάρχει στη χριστιανική θρησκεία. Αν κάποιος την αμφισβητήσει αυτό ισοδυναμεί ότι αμφισβητεί την ίδια την ύπαρξη του θεού. Για να μην επιτευχθεί αυτή η βλασφημία, σε ένα κράτος που ακόμα η θρησκευτική εξουσία είναι δυνατή, δεν έχει παρά να υπακούσει στην εξουσία που ασκείται από τον κυβερνήτη. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ως κυβερνήτης, ο Ιωάννης Καποδίστριας έβαλε τη χώρα σε μια τάξη, ακολουθώντας την συστημική λογική, μέσα στο πλαίσιο της διακυβέρνησης όπως την ξέρουμε στις αστικές δημοκρατίες, μετά τη Γαλλική Επανάσταση, με την οποία η επανάσταση του 1821 είχε αρκετές συνάφειες.
Η σύγχρονη Ελλάδα ακολουθεί την ίδια λογική, φυσικά με πολλές παρεκκλίσεις, αλλά την ακολουθεί. Ο θεατής βλέπει τη διακυβέρνηση του Καποδίστρια και αναλογίζεται ποια είναι η εξουσία στο σύγχρονό μας κράτος. Χωρίς πολλή δυσκολία ανακαλύπτει ότι δεν υπάρχουν πολλοί ηγέτες που να έχουν αρκετά χαρακτηριστικά όπως είχε ο Ιωάννης Καποδίστριας. Χαρίλαος Τρικούπης, Αλέξανδρος Παπαναστασίου, Ελευθέριος Βενιζέλος και Ανδρέας Παπανδρέου, σε ένα βαθμό, είναι οι ηγέτες που είχαν πολλά από τα χαρακτηριστικά της εξουσίας που την ασκούσε ο Ιωάννης Καποδίστριας.
Συγκίνηση: Ο ηγέτης
Αυθόρμητα έρχεται το ερώτημα: «Δεν έχουμε έναν πραγματικό ηγέτη, γιατί;». Αυτό δεν μπορούμε να το απαντήσουμε με προφανή τρόπο. Μένει η πίκρα του χάσματος, της έλλειψης της εξουσίας. Αυτό, ουσιαστικά, ισοδυναμεί με τον ευνουχισμό, σύμφωνα με τη θεωρία του Φρόιντ, άρα οδηγεί τη σκέψη μας στη θεώρηση του θανάτου, της απώλειας. Είναι προφανές ότι αφήνει στοιχεία που θα δημιουργήσουν νευρώσεις που θα μας οδηγήσουν στο υστερικό πεδίο, σύμφωνα με τη θεωρία του Ζακ Λακάν, αφού βλέπουμε τον εαυτό μας μετέωρο, μόνο του σε ένα μεγάλο όγκο προβλημάτων, για τα οποία αισθανόμαστε αδύναμοι να τα λύσουμε. Από αυτό το σημείο έρχεται το πρώτο συναίσθημα της συγκίνησης.
Αν σε αυτό προσθέσουμε την ανυπαρξία πυγμής και θέλησης να λυθούν κάποια προβλήματα στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, τότε αυτό το συναίσθημα γίνεται εντονότερο. Ποια είναι η σχέση μας με τον Ιωάννη Καποδίστρια; Βλέπουμε σε αυτόν τον στοργικό Πατέρα, τον άνθρωπο που είναι μέσα στο σύστημα αξιών, όπως τις ξέρουμε και τις έχουμε μάθει από το εκπαιδευτικό και εκκλησιαστικό σύστημα. Δεν είναι κάτι ξένο με εμάς. Είναι, επίσης, ο πατέρας που όλοι θα θέλαμε και δε γνωρίσαμε σε αυτή την έκταση, έτσι τον βλέπουμε στο φαντασιακό μας.
Συγκίνηση: Το Εμείς
Ο θάνατος του Καποδίστρια και η έλλειψη μιας ανάλογης προσωπικότητας, στη σύγχρονη πολιτική σκηνή της Ελλάδας, δημιουργεί μια ανασφάλεια, έναν ακόμα ευνουχισμό, όπως τον προσδιορίσαμε προηγουμένως. Είναι πολύ δύσκολο ο άνθρωπος να πιστέψει στις δικές του δυνάμεις, να μην έχει ανάγκη από δεκανίκια, να βασίζεται στη συλλογική δράση, σε συνέργεια με την ατομική πρωτοβουλία. Η πίστη στο Εμείς έχει υποχωρήσει πολύ και το Εγώ μας έχει γιγαντωθεί τόσο που είναι δύσκολο να το τιθασέψουμε. Δεν έχουμε ακόμα καταλάβει τα θέματα που έθετε ο Βίλχελμ Ράιχ όταν απευθυνόταν στον ανθρωπάκο.
Παρατηρούμε ότι το υστερικό πεδίο φορτίζεται όλο και περισσότερο. Η ταύτιση με τον Ιωάννη Καποδίστρια είναι πλέον τέτοια που τον αναγνωρίζουμε σαν ένα κομμάτι του εαυτού μας. Αυτό, φυσικά, είναι μια παραποίηση της πραγματικότητας, όμως αυτός που κρίνει αρνητικά την ταινία και -κατά συνέπεια- τον ίδιον τον Καποδίστρια, έτσι το βλέπει ο θεατής, είναι σα να κατακρίνει τον ίδιο τον εαυτό μας, αφού έχουμε κάνει αυτή την ταύτιση που είναι πλέον δυνατή.
Συγκίνηση: Η κριτική
Δεν μπορούμε να δεχτούμε τις αρνητικές κριτικές. Αυτές δεν τις χρειαζόμαστε, όπως δεν ήθελε τον Εξάγγελο ο Δήμος των Αχρανών, στην αφήγηση του Σαββόπουλου. Του είπαν να φύγει, αν δεν έχει κάτι ευχάριστο να τους πει. Με την ίδια λογική, λέει ο ταυτισμένος θεατής, δεν θέλει αυτές τις κριτικές. Έτσι ξεσπά ένας παράλογος καυγάς που μπορεί να μην μείνει μόνο στα λόγια, αφού κανείς δεν ξέρει μέχρι που μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος που, προσωρινά, βρίσκεται βαθιά μέσα στο υστερικό πεδίο.
Η ταινία, οι κριτικές και οι διάφορες δηλώσεις θα αξιολογηθούν αφού θα «πέσει» αυτό το συναίσθημα της ταύτισης, θα περάσει καιρός, το κινηματογραφικό κείμενο θα είναι πλέον μια μακρινή ανάμνηση. Μέχρι τότε, όμως, έχουν πολλά ακόμα να λεχθούν και να γραφτούν για αυτή την ταινία, ας τα μελετήσουμε νηφάλια, όσο μπορούμε.
Διαβάστε τα άρθρα σχετικά με τον κινηματογράφο
Η τεχνητή νοημοσύνη στον κινηματογράφο
