ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Συναισθηματική νοημοσύνη: γράφει ο Κώστας Ιωαννίδης
«Όποιος δεν καταλαβαίνει ένα βλέμμα,
δεν θα καταλάβει ποτέ μια διεξοδική εξήγηση.»
Αραβική παροιμία
Βρισκόμαστε σε μια διάλεξη για τα συναισθήματα με πάνω από 1.200 θεατές. Ο ομιλητής αρχίζει τον λόγο του δείχνοντας μια φωτογραφία με δύο άτομα και λέγοντας: «Αυτοί οι δύο είναι οι υπεύθυνοι για την έννοια της συναισθηματικής νοημοσύνης: οι διασημότατοι επιστήμονες Πίτερ Σάλοβι και Τζον Μάγιερ.». Εκείνη τη στιγμή, το άτομο που κάθεται στα δεξιά μας στρέφει και μας ρωτά: «Ποιοι λέει ότι είναι αυτοί οι δύο; Εμένα δεν μου λένε τίποτε.». Το κοινό στην αίθουσα είναι σαστισμένο και περιμένει μια εξήγηση. Ο ομιλητής ξαναπαίρνει τον λόγο και, αντικαθιστώντας τη φωτογραφία με μιαν άλλη, σχολιάζει: «Αστειευόμουν, ο δημιουργός του όρου είναι ο Ντάνιελ Γκόλμαν.». Το κοινό ανασαίνει ανακουφισμένο και ο διπλανός μου μας λέει: «Το ήξερα εγώ.».
Συναισθηματική νοημοσύνη: Η πραγματικότητα
Ωστόσο, στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για πλάκα, διότι το βέβαιο είναι ότι οι καθηγητές Πίτερ Σάλοβι, Πανεπιστήμιο του Γέιλ, και Τζον Μάγιερ, Πανεπιστήμιο του Χαμσάιρ, είναι πράγματι οι πατέρες της έννοιας αυτής. Όντως, το 1990 δημοσίευσαν το πρώτο άρθρο με τον τίτλο «Συναισθηματική νοημοσύνη».
Εντούτοις, το ευρύ κοινό γνώρισε τον όρο, μερικά χρόνια αργότερα, το 1995, μέσω του μπεστ σέλερ «Συναισθηματική νοημοσύνη» που γράφτηκε από τον εκλαϊκευτή Ντάνιελ Γκόλμαν. Το βιβλίο του δεν αποτελεί καθαυτό μια επιστημονική πρόταση, αλλά πρόκειται περισσότερο για ένα δημοσιογραφικό κείμενο εκλαϊκευμένης επιστήμης. Η πικρή αλήθεια είναι ότι κανείς δεν γνωρίζει τους Σάλοβι και Μάγιερ, εκτός από κάποιους σπασίκλες που ασχολούνται με τη συγγραφή διδακτορικού για το συγκεκριμένο ζήτημα. Γιατί δεν τους γνωρίζει σχεδόν κανείς; Διότι είναι επιστήμονες που δημοσιεύουν σε επιστημονικά περιοδικά. Και ποιος διαβάζει επιστημονικά άρθρα; Μερικοί επιστήμονες.
Συναισθηματική νοημοσύνη: Η ιστορία
Οι ιδέες δεν εμφανίζονται από το πουθενά: υπάρχει ένα ιστορικό και κοινωνικό συγκείμενο που εξηγεί την ανάδυση κάθε νέας επιστημονικής έννοιας και των προδρόμων ιδεών πάνω στις οποίες οικοδομείται αυτή η γνώση, με τρόπο ανιόντα και βαθμιαίο. Ακριβώς, όπως παραδέχτηκαν και οι ίδιοι, οι Σάλιβαν και Μάγιερ, η έννοια της συναισθηματικής νοημοσύνης ξεκινά από μερικές πρόδρομες ιδέες, πάνω στις οποίες έχει θεμελιωθεί. Συγκεκριμένα, την κοινωνική νοημοσύνη, τις πολλαπλές νοημοσύνες και τις έρευνες σχετικά με το συναίσθημα και τη νόηση.
Στις αρχές του 20ου αιώνα, το 1920, ο διάσημος Αμερικάνος ψυχολόγος Έντουαρντ Θορντάικ διατύπωσε την υπόθεση της ύπαρξης ενός νέου είδους νοημοσύνης, την οποία αποκάλεσε «κοινωνική νοημοσύνη». Ο Θορντάικ την όρισε ως την ικανότητα να σχετιζόμαστε, με τρόπο αποτελεσματικό, με τους άλλους και να συμπεριφερόμαστε με σύνεση στις κοινωνικές σχέσεις. Εντούτοις, αυτή η ενδιαφέρουσα ιδέα δεν εξασφάλισε επαρκή εμπειρικά δεδομένα όταν διατυπώθηκε, ούτως ώστε να θεωρηθεί ως μια επαρκής και ανεξάρτητη οντότητα, όπως άλλα είδη νοημοσύνης π.χ. η λεκτική νοημοσύνη.
Συναισθηματική νοημοσύνη: Τα πολλαπλά είδη
Ο Χάουαρντ Γκάρντνερ, ένας από τους εκατό πιο επιδραστικούς διανοητές παγκοσμίως, θεμελίωσε το πιο ξεκάθαρο επιστημονικό προηγούμενο, για τη συναισθηματική νοημοσύνη, με τη θεωρία του για τα πολλαπλά είδη νοημοσύνης. Αυτή η θεωρία άσκησε κριτική στην κλασική αντίληψη για τη νοημοσύνη, η οποία την αντιμετώπιζε ως ενιαία οντότητα και υποστήριζε ότι γεννιόμαστε με δυνατότητες και όρια γενετικά προκαθορισμένα που είναι και δύσκολο να αλλάξουν και τα οποία μπορούν να αξιολογηθούν μέσω των περίφημων τεστ νοημοσύνης.
Ο καθηγητής Γκάρντνερ έθεσε, τη δεκαετία του 1970, ένα απλό ερώτημα: Μπορούμε να φανταστούμε ότι, όταν ο Μότσαρτ συνέθετε ή όταν ο Πικάσο ζωγράφιζε, οι εγκέφαλοί τους εκτελούσαν τις ίδιες λειτουργίες όπως ενός φυσικού ή ενός μαθηματικού όταν εργάζονται; Η απάντησή του, έπειτα από πολλές έρευνες, ήταν ότι η νοημοσύνη είναι ένα βιοψυχολογικό δυναμικό για την επεξεργασία, με συγκεκριμένους τρόπους, ορισμένων πληροφοριών που μας επιτρέπουν να επιλύουμε προβλήματα ή να δημιουργούμε προϊόντα.
Συναισθηματική νοημοσύνη: Διαφορετικά είδη
Για τον Γκάρντνερ, η νοημοσύνη δεν είναι μοναδική, αλλά πολλαπλή και κάθε άτομο διαθέτει τουλάχιστον οκτώ διαφορετικά είδη της: γλωσσική, χωρική, φυσιοκρατική, διαπροσωπική, λογικομαθηματική, κινητοσωματική, μουσική και ενδοπροσωπική. Από τα οκτώ αυτά είδη νοημοσύνης, η διαπροσωπική και η ενδοπροσωπική είναι οι πιο άμεσα συνδεδεμένες με τη συναισθηματική νοημοσύνη και συγκροτούν αυτό που ο Γκάρντνερ αποκαλεί «είδη προσωπικής νοημοσύνης».
Τα άλλα έξι είδη επικεντρώνονται σε σύμβολα (η γλωσσική και λογικομαθηματική νοημοσύνη) και σε αντικείμενα (η κινητικησωματική, η μουσική, η χωρική και η φυσιοκρατική). Αντιθέτως τα είδη της προσωπικής νοημοσύνης εστιάζουν στη γνώση για το ανθρώπινο ον. Εν ολίγοις, για τον Γκάρντνερ η ενδοπροσωπική νοημοσύνη κατευθύνεται προς το εσωτερικό και το άτομο που τη διαθέτει «γνωρίζει καλά τον εαυτό του, μπορεί να αναγνωρίσει τα δικά του συναισθήματα, τους στόχους, τους φόβους, τις αρετές και τα ελαττώματά του. Στις κατάλληλες περιστάσεις μπορεί να χρησιμοποιήσει αυτή τη γνώση για να πάρει με σύνεση σημαντικές αποφάσεις».
Συναισθηματική νοημοσύνη: Η διαφοροποίηση
Αντιθέτως, η διαπροσωπική νοημοσύνη μας χρησιμεύει «για να διαφοροποιήσουμε τα άτομα, να κατανοούμε τα κίνητρά τους, να συνεργαζόμαστε μαζί τους με τρόπο αποτελεσματικό και, αν χρειαστεί, να τα χειραγωγούμε».
Τέλος, οι εξελίξεις που σημειώθηκαν, από τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 και μετά, στην έρευνα, σχετικά με τα συναισθήματα, από την οπτική γωνία των νευροεπιστημών και της ψυχολογίας, έδειξαν ότι το συναισθηματικό και το ορθολογικό στοιχείο λειτουργούν από κοινού στον εγκέφαλό μας.
Συναισθηματική νοημοσύνη: Σαν συμπέρασμα
Οι έρευνες αυτές άνοιξαν την πόρτα σε άλλες μελέτες που εστιάζουν στην κατανόηση του πως αλληλεπιδρούν τα συναισθήματα με τις διεργασίες της σκέψης μας και της λήψης των αποφάσεων. Μελέτες που επιχείρησαν να απαντήσουν σε ερωτήσεις-κλειδιά, όπως: Με ποιον τρόπο επιδρούν οι συναισθηματικές μου καταστάσεις στις αποφάσεις μου; Ποια συναισθηματική κατάσταση θα μπορούσε να με κάνει πιο δημιουργικό και, αντιθέτως, ποιες άλλες θα με έκαναν πιο λογικό;
Σε ένα άρθρο του 1990, οι Σάλοβι και Μάγιερ περιέγραψαν αυτές τις ικανότητες με κοινό τρόπο και υποστήριξαν ότι αποτελούν μέρος μια νέας κατασκευής που αποκαλείται συναισθηματική νοημοσύνη.
