ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
ΕΝΑΣ «ΕΜΦΥΛΙΟΣ»
Καποδίστριας: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης
Τι ήταν αυτό που πυροδότησε έναν «πόλεμο» του κινηματογραφόφιλου κοινού στην Ελλάδα, ο οποίος επεκτάθηκε και αλλού, όπου κατοικούν Έλληνες οικονομικοί μετανάστες; Έχει να κάνει με το Καποδίστρια; Είναι οι αντιλήψεις του πρώτου Έλληνα κυβερνήτη που ενοχλούν ή εμπνέουν στη σημερινή εποχή; Όλο αυτό έχει να κάνει με τον κινηματογράφο; Θα προσπαθήσω να δώσω κάποιες απαντήσεις σε αυτό το άρθρο.
Καποδίστριας: Η εποχή
Ο Ιωάννης Καποδίστριας είναι μια προσωπικότητα που ανήκει στην ελληνική και ευρωπαϊκή ιστορία. Υπάρχουν πολλά βιβλία που έχουν ασχοληθεί με την ελληνική επανάσταση του 1821. Οι ιστορικές έρευνες για αυτή την επανάσταση δεν έχουν σταματήσει. Αυτό που έχει συμβεί είναι ότι, πλέον, οι ιστορικοί προσανατολίζονται και στο δεύτερο σκέλος της επανάστασης, στο ταξικό της πρόσημο. Ο αναγνώστης αυτού του άρθρου θα είναι καλό να διαβάσει όχι ένα αλλά αρκετά βιβλία που αναφέρονται στην επανάσταση, σε όλο το εύρος της. Σε ένα άρθρο μια τέτοια αποτίμηση δε γίνεται.
Μπορεί να βρει τις πτυχές των πρωταγωνιστών της επανάστασης και των προσωπικοτήτων που έπαιξαν βασικό ρόλο στο νέο κράτος. Είναι ένα θέμα που δεν μπορεί να το διαπραγματευτείς με τσιτάτα και δογματικές αντιλήψεις. Μέσα σε όλο αυτόν τον καμβά, που αποκαλύπτεται και ανασκευάζεται από τις έρευνες, βρίσκεται και το πρόσωπο του Ιωάννη Καποδίστρια. Αυτό, βέβαια, που είναι σημαντικό και αναμφισβήτητο είναι η ισχυρή προσωπικότητα ενός άντρα που πρωταγωνίστησε στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.
Καποδίστριας: Η προσωπικότητα
Ένας άνθρωπος που έλυσε δύσκολα προβλήματα στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή της εποχής του, που τον εμπιστευόταν ο πολύ δυνατός τσάρος, ίσως ήταν πολύ πάνω από αυτό που οι Έλληνες θα μπορούσαν να αντέξουν, λίγα χρόνια μετά την απελευθέρωσή τους. Πως θα ήταν δυνατόν ένας άνθρωπος να βάλει τάξη σε ένα χάος που έχει να κάνει με μια νοσταλγική άποψη για το Βυζάντιο, με πρακτικές ληστειών των φτωχών Ελλήνων, με τις διχόνοιες που δημιουργήθηκαν σε αυτά τα 400 χρόνια σκλαβιάς; Η αποστολή του Ιωάννη Καποδίστρια ήταν καταδικασμένη να αποτύχει.
Ο πρώτος κυβερνήτης έπρεπε να βάλει τα πράγματα σε μια τάξη. Σε αυτές τις περιπτώσεις η διαδικασία του «ακούω-συνομιλώ-αποφασίζουμε» απλά δεν υπάρχει. Είναι η εξουσία του ενός. Ο ολοκληρωτισμός που θέλει να υλοποιηθεί μια άποψη που, στο τέλος, θα διαπιστωθεί αν ήταν η σωστή ή όχι. Το ερώτημα είναι πως αυτή η χώρα μπορούσε να κυβερνηθεί και πως μπορούσε να κρατήσει τις αποστάσεις από τους ισχυρούς «φίλους», αυτούς που πολύ γρήγορα θα μπορούσαν να γίνει άσπονδοι εχθροί. Η Ελλάδα θα έπρεπε να γίνει κράτος. Αυτό θα πρέπει να κρατήσουμε.
Καποδίστριας: Περί εθναρχών
Πολύ λίγοι στάθηκαν σε αυτό το ύψος των περιστάσεων, σε στιγμές το ίδιο ή λιγότερο δύσκολες. Στη νεότερη ιστορία του ελληνικού έθνους δεν μπορούμε να βρούμε πολλούς. Τρικούπης, Παπαναστασίου, Βενιζέλος, ίσως δε θα βρούμε κανένα από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και μετά. Ίσως ο Αντρέας Παπανδρέου να προσέγγιζε αυτά τα στάνταρ. Αυτή η διαπίστωση είναι κοινό κτήμα σε όλους, ας μην το παραδέχονται.
Ένα άλλο θέμα είναι τα φρένα που φρόντισαν και έβαλαν οι διάφοροι ηγέτες της συντήρησης στην Ελλάδα για να μην αναπτυχθεί ένα αριστερό και προοδευτικό κίνημα που θα ήταν και εθνοκεντρικό. Αυτό το βίωσε τόσα χρόνια ο ελληνικός λαός. Εδώ μπαίνει και το φαντασιακό του Βυζαντίου που, υποτίθεται, είχε έντονο ελληνικό χαρακτήρα. Όμως ο θρησκευτικός φανατισμός δεν αφήνει να δούμε αυτά που ανακαλύπτουμε μέσα από τις ιστορικές έρευνες. Ένα τεράστιο παζλ όπου μέσα χωρούν κάποιοι που τους έκαναν εθνάρχες.
Καποδίστριας: Ο θεατής
Βλέπεις την ταινία. Μπροστά σου «ανοίγεται» μια Ελλάδα που φαντάζει κάτι το απίθανα ωραίο και μεγαλειώδες. Κλείνεις τα μάτια. Τι από αυτά ισχύει σήμερα; Η οθόνη -στη φαντασία σου- γεμίζει από μια λέξη «τίποτε». Απογοήτευση, νοσταλγία, «ας ήταν το ’21, ας ήταν μια φορά», Καποδίστριας. Εδώ η μορφή του πρώτου κυβερνήτη αγιοποιείται. Η ταινία βοηθά σε αυτή την αγιοποίηση.
Ο σκηνοθέτης και σεναριογράφος ισχυρίζεται ότι θα μας πει την αλήθεια. Μπορεί; Ξέρουμε ότι η αναπαράσταση ιστορικών γεγονότων δεν μπορεί να είναι «όλη η αλήθεια». Ο Γιάννης Σμαραγδής κάνει ότι δεν το ξέρει. Θέλει να πιάσει τον σφυγμό και να αιχμαλωτίσει τον ενθουσιασμό του θεατή για να κόψει η ταινία εισιτήρια. Το καταφέρνει. «Ένας Καποδίστριας μας χρειάζεται», λένε κάποιοι. Η παρούσα κυβέρνηση φαντάζεται πολύ λίγη και η αποδοχή της ταινίας είναι, με έμμεσο και άρρητο τρόπο, μια καταγγελία σε αυτή την διακυβέρνηση, αλλά σε άλλες παλιότερες της πρόσφατης ιστορίας της Ελλάδας.
Καποδίστριας: Η οργή
Ο λαϊκισμός της ταινίας ξεσηκώνει εύκολα τον θεατή. Η υπονόηση του μεγάλου ελληνικού έθνους που μπορεί να υπάρξει ξανά. Η βοήθεια από μια θρησκεία, από παράγοντες που την έχουν προδώσει. Όλα αυτά δημιουργούν ένα νεφέλωμα. Είναι προφανές ότι ο θεατής «αιχμαλωτίζεται» σε μια κατασκευασμένη πραγματικότητα που έχει φτιάξει ο σκηνοθέτης και σεναριογράφος της ταινίας.
Η οργή του κοινού σταματά λίγο πριν την έξοδο του κινηματογράφου. Μετά επανερχόμαστε στις προηγούμενες ρυθμίσεις μας. Αφού πήραμε τη δόση της νοσταλγίας, αυτού που θα έπρεπε να γίνει, αλλά δεν έγινε, σκύβουμε το γόνυ στην εξουσία, όπως ορίζει η συντήρηση της ελληνικής κοινωνίας, μέχρι να έρθει μια άλλη ευκαιρία, να κάνουμε το «επαναστατικό» μας καθήκον, να γίνουμε πατριώτες στο φαντασιακό μας. Και πάλι από την αρχή.
Καποδίστριας: Ο σκηνοθέτης
Ο Γιάννης Σμαραγδής τα ξέρει όλα αυτά. Αναφέρεται στη φιλμογραφία του ότι ξεκίνησε, ως σκηνοθέτης, το 1974. Ουσιαστικά από τη μεταπολίτευση και μετά. Αποκρύβεται ότι ήταν ενεργό μέλος αντιστασιακών κινηματογραφικών ομάδων επί χούντας. Τότε, για ευνόητους λόγους, η ανωνυμία ήταν επιβεβλημένη. Και δεν ήταν ο μόνος από πολύ γνωστούς σκηνοθέτες του ελληνικού κινηματογράφου σήμερα.
Από το 1974 και μετά προσέγγισε όλο και περισσότερο την παραγωγή που θέλει να μην αμφισβητεί την εξουσία. Ξέρει όμως να ελίσσεται. Ξέρει τι θέλει το κοινό. Από τον «Καβάφη» και μετά πλησίασε αυτό που λέμε κατεστημένο στην κινηματογραφική παραγωγή. Ξέρει πολύ καλά ότι για να πάρεις τον προϋπολογισμό δεν πρέπει να κάνεις «δύσπεπτο» κινηματογράφο, αυτόν που λέμε καλλιτεχνικό. Το έχει αποδεχτεί και το κάνει. Είναι επιλογή του. Ο Ιωάννης Καποδίστριας είναι το τελευταίο θύμα του. Στην κριτική μου αναφέρω αυτά που ο σκηνοθέτης θα πρέπει να ξέρει ή, τουλάχιστον, να μην κρύβει.
Καποδίστριας: Επίλογος
Είναι μια ταινία. Δεν είναι μάθημα ιστορίας. Είναι το ερέθισμα για να ασχοληθούμε με την Ιστορία. Αν η ταινία πετύχει αυτό το θέμα τότε έχει επιτύχει τον σκοπό της, αλλά ο δογματισμός της δεν το καταφέρνει. Ο θεατής μπορεί να το κάνει, αρκεί να έχει ανοιχτά τα μάτια και τα αυτιά του.
Να φοβάστε τον αναγνώστη ενός μόνου βιβλίου. Η ιστορία, για να την μάθεις, πρέπει να διαβαστεί από περισσότερα του ενός βιβλία. Είναι στο χέρι μας να μην κανιβαλίζουμε τον άλλον που έχει μια διαφορετική γνώμη και να μελετήσουμε το ιστορικό αφήγημα από διαφορετικές οπτικές. Να κάνουμε, επιτέλους, το γόνιμο διάλογο που χρειάζεται η κοινωνία μας.
Διαβάστε τα άρθρα πολιτικής ανάλυσης
