ΑΝΑΛΥΣΗ
ΠΟΙΟΝ ΦΟΒΙΖΕΙ;
Κριτική: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης
Με αφορμή την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή, «Καποδίστριας», και τον σάλο που έχει ξεσπάσει όσον αφορά στις κριτικές της ταινίας, όταν οι κριτικοί κινηματογράφου εκφράζονται αρνητικά ως προς αυτή, θα κάνουμε μια αναφορά στον φόβο που μπορεί μια κριτική να αναπτύξει στον ψυχισμό ενός ανθρώπου. (Διαβάστε την κριτική της ταινίας και τα άλλα κείμενα εδώ)
Κριτική: Το αντικείμενο της κριτικής
Ποιο είναι το αντικείμενο μιας κριτικής; Ένα έργο θα απαντούσε κάποιος, άμεσα. Όμως το κάθε έργο δεν είναι κάτι αφηρημένο, αποτελείται από κάποια συστήματα αξιών, από τα εκφραστικά μέσα και από τις καλλιτεχνικές της αξίες. Άρα η κριτική στοχεύει σε αυτά και όχι σε κάτι αόριστο.
Μια ταινία αποτελείται από το σενάριο, την σκηνοθεσία, τις τεχνικές προδιαγραφές που υλοποιούν τη σεναριακή γραφή. Ένας κριτικός θα πρέπει να κρίνει αυτές τις παραμέτρους όσο πιο αντικειμενικά γίνεται. Όμως, σε καμία περίπτωση, δεν κρίνει το πραγματικό πρόσωπο που αναπαρίσταται στην ταινία. Άλλο είναι το πραγματικό πρόσωπο του Καποδίστρια και άλλο η αφηγηματική του αναπαράσταση στην ταινία. Το πρώτο είναι ο Καποδίστριας, όπως τον έχει αξιολογήσει η Ιστορία, και το δεύτερο είναι η κατασκευή που έχει κάνει ο σεναριογράφος και ο σκηνοθέτης.
Κριτική: Η μεθοδολογία
Υπάρχουν πολλοί τρόποι που μπορεί να κάνει κάποιος κριτική σε μια ταινία. Μπορεί να την αναλύσει εκφραστικά, να μελετήσει τις καλλιτεχνικές της αξίες, να προσέξει τους χαρακτήρες και τις συνδέσεις μεταξύ τους, να βρει τις δομές που υπάρχουν στην ταινία, να αναλύσει τις αναγωγές που γίνονται από το κινηματογραφικό κείμενο. Φυσικά μπορεί να είναι συνδυασμός όλων αυτών των μεθόδων κρίσης.
Έχουμε το πραγματικό πρόσωπο και αυτό που αναπαρίσταται σε μια ταινία. Ξέρουμε ότι σε κάθε σενάριο υπάρχει ο πυρήνας της πραγματικότητας, όπως έχει αναφερθεί σε διάφορα ιστορικά κείμενα. Αυτός όμως ο πυρήνας ενδύεται από στοιχεία που είναι καθαρά επινόηση του σεναριογράφου και που θα εγκριθούν και θα μπουν στο κινηματογραφικό κείμενο από τον σκηνοθέτη που έχει τον τελευταίο λόγο. Άρα η κριτική θα πρέπει να λάβει υπόψη της και αυτό τον δυισμό, το πραγματικό και το μυθιστορηματικό πρόσωπο.
Κριτική: Το αξιακό σύστημα
Είναι λογικό ότι η κάθε κριτική έρχεται σε αντιπαράθεση με το αξιακό σύστημα που απαρτίζουν τα διάφορα μέρη έκφρασης μιας ταινίας, όπως προαναφέραμε. Αυτό σημαίνει ότι ο Καποδίστριας ως διπλωμάτης, όπως εκφράζεται στην ταινία, έρχεται σε αντιπαράθεση με αυτή την ιδιότητα που αναφέρει η ιστορική μελέτη. Άρα, η κριτική θα πρέπει να λάβει υπόψη της και τα ιστορικά στοιχεία για να έχει μια ολοκληρωμένη κριτική αποτίμηση.
Αυτό θα απαντούσε στο ερώτημα: Ποια είναι η σχέση του μυθιστορηματικού Καποδίστρια με το ιστορικό πρόσωπο; Εδώ είναι το σημείο που μπαίνουμε στο κείμενο της Ιστορίας. Από εδώ ξεκινά μια σειρά ερωτήσεων που θέτει ο θεατής στον εαυτό του. Όλες οι ερωτήσεις έχουν να κάνουν με την ιδεολογική θέση του καθενός πρώτα με τον Καποδίστρια, μετά με την ιστορική εποχή, στην οποία αναφέρεται αυτή η αφήγηση, με τις αναγωγές αυτής της εποχής στο σήμερα και, τελικά, με την άποψη του θεατή για το ιστορικό φορτίο που υπαγορεύει μια ιδεολογική και, τελικά, πολιτική άποψη για την κοινωνία σήμερα. Εδώ παράγεται ο φόβος.
Κριτική: Η αποδόμηση
Ας φανταστούμε ότι μια κριτική αποδομεί ένα ιστορικό πρόσωπο. Αυτή η αποδόμηση δίνει τη θέση της σε μια κατασκευή που γίνεται από τον ίδιο τον θεατή, αφού έχει δει την ταινία. Έχει μπροστά του έναν άλλο κόσμο που, ενδεχομένως, είναι πολύ ή λίγο διαφορετικός από αυτόν που είχε φτιάξει στην κοσμοθεωρία του. Κατά συνέπεια, κλονίζεται η άποψη του για τον κόσμο και παράγεται ένα κείμενο που έχει να κάνει με την κοινωνία στην εποχή που ζει, με το σήμερα.
Αν αυτή η κριτική αποδομεί σε μεγάλο βάθος ένα αφήγημα, τότε το σοκ είναι μεγαλύτερο και δημιουργεί νευρωσικές καταστάσεις που φτάνουν στο βαθμό της υστερίας. «Μου καταστρέφεις τον κόσμο μου.», «Τώρα εγώ τι θα κάνω;», «Όλα μέχρι τώρα ήταν λάθος;», «Που θα μας οδηγήσει αυτή η άποψη;». Ερωτήσεις που έχουν βαρύτητα για τον κάθε άνθρωπο. Τον οδηγούν στο πεδίο του διαλόγου κυρίως με τον εαυτό του. Θα πρέπει να είναι δυνατός για να μπει σε αυτό τον διάλογο. Το σίγουρο όμως είναι ότι έχει, από αυτή τη διαδικασία, να κερδίσει πολλά.
Κριτική: Η αναδόμηση
Κατά συνέπεια, μια κριτική βοηθά τον θεατή να μπει σε αυτό τον διάλογο. Κανένας κριτικός δεν μπορεί να ξέρει ποια θα είναι η διαδικασία για τον κάθε θεατή. Αυτό συμβαίνει γιατί κανείς δεν μπορεί να ξέρει τον ψυχικό κόσμο του κάθε ανθρώπου, με δεδομένο ότι ο κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός από τον κάθε άλλο. Το μόνο που μπορεί να ξέρει ένας κριτικός είναι ότι προτείνει την ανάγνωση ενός έργου. Τίποτε άλλο.
Φανταστείτε, όμως, ότι ένας θεατής, μπαίνοντας σε αυτό το πεδίο του διαλόγου, ανακαλύπτει διάφορα σημεία του εαυτού του, τα επαναξιολογεί και σχηματίζει μια άλλη άποψη. Τότε καταλαβαίνει ότι είχε σχηματίσει εσφαλμένη άποψη για ένα ή για κάποια θέματα, κατανοεί το γιατί και αναπτύσσει τον νοητικό και ψυχικό του κόσμο. Τότε η υστερία εξαφανίζεται και δίνει τη θέση της στη δημιουργία ενός άλλου κόσμου, ο οποίος δίνει απόλαυση στον άνθρωπο, αυτή που θα δώσει μια δημιουργική διαδικασία.
Κριτική: Το νόημα
Μια κριτική μπορεί να είναι χρήσιμη μόνο για αυτή τη διαδικασία αποδόμησης και αναδόμησης σε ένα αξιακό σύστημα. Για να γίνει αυτό απαραίτητη προϋπόθεση είναι ο κριτικός να μη θέλει να επιβάλλει την άποψη του. Άρα, να μην αναφέρει μόνο διαπιστώσεις, αλλά εξηγήσεις, όσον αφορά στο έργο που θέλει να κριτικάρει.
Δε θα πρέπει να εναντιωνόμαστε σε μια αρνητική κριτική γιατί, πολύ απλά, δεν υπάρχει αρνητική κριτική, υπάρχει μόνο κριτική σκέψη και διατύπωση μιας άποψης που μπαίνει στο πεδίο του διαλόγου στην κοινωνία, δημιουργώντας θέσεις, αντιθέσεις και παραθέσεις που βοηθούν στην εξέλιξη του πνεύματος. Κάποιος που πεισμώνει με μια διαφορετική άποψη είναι αυτός που δε θέλει να εξελιχθεί, όπως συμβαίνει σε ένα ολοκληρωτικό σύστημα στην κοινωνία.
Διαβάστε τα κείμενα που έχουμε δημοσιεύσει σχετικά με φιλοσοφικά θέματα
