ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

Η ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΩΣ ΤΕΛΕΤΗ

Περιήγηση: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης 

Μπορεί μια περιήγηση σε ένα χώρο να έχει τα χαρακτηριστικά μιας τελετής; Πολύ περισσότερο, τι συμβαίνει σε ένα χώρο που είναι και αρχαιολογικός; Με αφορμή την ταινία «Ιερά Οδός 21χλμ» θα κάνουμε μια μελέτη σε αυτό που ισχύει και σε αυτά που η ταινία δείχνει.

Περιήγηση: Η διαδρομή

Ξεκινάμε από τον Κεραμεικό για να φτάσουμε στην Ελευσίνα. Ας φανταστούμε ότι την ίδια διαδρομή, την ίδια περιήγηση έκανε ένας άνθρωπος στην αρχαία Ελλάδα. Μπορεί ένας σύγχρονος περιηγητής να ταυτιστεί με τον διαβάτη εκείνης της εποχής; Υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στους δύο ανθρώπους. Τότε ο σκοπός ήταν να τελεστεί¹ ένα μυστήριο προς τιμή της θεάς της γονιμότητας της γης, της Δήμητρας, και της κόρης της, της Περσεφόνης. Στην εποχή μας  ένας σύγχρονος περιηγητής ποιο σκοπό θα είχε;

Οι διαφορές είναι σημαντικές. Τότε αυτά τα 21 χιλιόμετρα τα έκαναν με τα πόδια, υπήρχαν ίσως οι ενδιάμεσοι σταθμοί, κάποιες σπονδές, μικρές ιεροτελεστίες, σημεία που όριζαν τη διαδρομή ή, για να το πούμε διαφορετικά, τη διαδικασία². Ο σκοπός ήταν ιερός: η μεγάλη τελετή προς τιμή της θεάς Δήμητρας είχε την έννοια να ευμενίσει την οργή της θεάς για την απώλεια της κόρης της. Αν δεν γινόταν αυτό τότε η γη δεν θα καρποφορούσε και ο άνθρωπος δεν θα είχε κάτι να τραφεί, θα πέθαινε. Αυτός δεν ήταν ο φόβος μόνο των ανθρώπων. Ο Δίας είχε τον ίδιο φόβο, οι άνθρωποι δεν θα προσέφεραν σπονδές, οι θεοί δεν θα τρέφονταν, η βασιλεία τους θα τελείωνε. Αυτός ήταν ο λόγος που η Δήμητρα ήταν πολύ σημαντική θεά, ίσως ισάξια με τον Δία. Τα Ελευσίνια Μυστήρια ήταν μια από τις πιο σημαντικές γιορτές στην αρχαία Αθήνα.

Περιήγηση: Οι τελετές

Σήμερα η διαδρομή δεν μπορεί να γίνει με τα πόδια. Η Εθνική Οδός απαγορεύει την πεζοπορία. Ο δρόμος μέσα από το δάσος είναι λίγο πολύ άγνωστος. Στην ταινία βλέπουμε τα αρχαία μονοπάτια. Η σκηνοθέτρια, ως ξεναγός, βάζει κάποια σημάδια. Αναγνωρίζει την αλλοτρίωση από την αρχαία διαδικασία, από την Ελευσίνα, λέγοντας ότι ακόμη δεν έχει καταλάβει τι είναι η Ελευσίνα για αυτή. Παρόλα αυτά προσπαθεί³. Μαζί της θα προσπαθήσει και ο θεατής. Η διαδρομή, στις μέρες μας, έχει τόσο διαφορετικά σημεία όσο και διαφορετικό σκοπό. Παρόλα αυτά δεν παύει να είναι μια ακολουθία από τελετές. Όμως, σε αυτή την περίπτωση, αυτές οι τελετές έχουν διαφορετική δομή.

Ξέρουμε ότι οι τελετές, στη θεωρία της Περφόμανς ή του Ενιαίου Παραστατικού Χώρου, έχουν τρία μέρη⁴: τον τελεστή, τον συντονιστή ή δάσκαλο, τους τελεστές, τα δρώντα πρόσωπα, και το κοινό. Σε αυτή τη σύγχρονη τελετή ο τελεστής σχεδόν ταυτίζεται με το δρων πρόσωπο που γίνεται τελεστής όταν παίρνει δύναμη από την αρχαία γνώση, αλλά και από το κοινό. Ακολούθως γίνεται ξανά δρων πρόσωπο, έχοντας ένα μέρος του γνωστικού πεδίου. Αυτή η διαδικασία επαναλαμβάνεται συνέχεια μέχρι το δρων πρόσωπο να φτάσει στη θέση του δασκάλου-συντονιστή, φορτισμένου, πλέον, με μεγάλο μέρος του γνωστικού φορτίου. Το κοινό, από τις πρώτες στιγμές, δίνει και παίρνει γνώση. Πολύ γρήγορα γίνεται και αυτό δρων πρόσωπο, ακολουθώντας την ίδια διαδικασία. Είναι μια τελετή πιο συμμετοχική, άρα πιο δημοκρατική.

Περιήγηση: Ο θεατής

Ο θεατής της ταινίας (διαβάστε την κριτική της ταινίας εδώ) βλέπει αυτή τη διαδικασία και θα γίνει και αυτός κοινό και, τελικά, δρων πρόσωπο, μπαίνοντας έτσι σε αυτή τη διαδικασία που περιγράψαμε πιο πάνω. Εκ πρώτης όψης, αυτή η τελετή είναι μπερδεμένη. Αυτό συμβαίνει γιατί η εποχή μας έχει μπερδέψει το σημαίνον με το σημαινόμενο⁵, ή το αναφέρον με το αναφερόμενο. Αυτό το μπέρδεμα μπορεί να αρχίζει να βρίσκει μια λύση σε αυτή την αφηγηματική εξίσωση, άρα να προσεγγίζει το οντολογικό πρόβλημα του ανθρώπου. Με αυτή την έννοια η τελετή, έτσι όπως την περιγράψαμε, αποκτά ιερότητα. Θα πρέπει όμως να προσέξουμε ότι η κάθε τελετή είναι προσωπική για τον κάθε άνθρωπο, εδώ τον θεατή, άρα οι αποδόσεις αυτής της αφηγηματικής εξισώσεις είναι τόσες όσες και τα διαφορετικά βιώματα του ανθρώπου.

Έχουμε ξεκινήσει από μια αφηγηματική εξίσωση και έχουμε φτάσει σε ένα σύνολο εξισώσεων που ο αριθμός τους είναι τόσο μεγάλος που φτάνει στο άπειρο, αφού υπάρχει και ο ευμετάβλητος παράγοντας του ψυχικού κόσμου του ανθρώπου που συνεχώς αλλάζει, κατόπιν της επαφής με τα στοιχεία της πραγματικότητας, αλλά και το πλήθος των θεατών. Με αυτό τον τρόπο μπορούμε να ορίσουμε την έννοια του χάους στον αφηγηματικό κόσμο. Σε ένα τέτοιο χαοτικό πεδίο πως μπορείς να είσαι σίγουρος για το Είναι⁶; Άρα έχει δίκιο ή σκηνοθέτρια, δεν μπορεί να ξέρει την Ελευσίνα, έχει όμως τη δυνατότητα να γνωρίζει την Ελευσίνα της. Αυτό, το να κατακτήσεις τη δική σου Ελευσίνα, το δικό σου Είναι, είναι μια μεγάλη επιτυχία που βοηθά στον άτυπο αλλά ουσιαστικό διάλογο των δρώντων προσώπων με το Είναι. Αυτή η οντολογική διαδικασία έχει τεράστια σημασία στο αξιακό πεδίο της κοινωνίας, απώτερος σκοπός είναι να γίνει δυνατή η επανένωση του σημαίνοντος με το σημαινόμενο έτσι ώστε ο άνθρωπος να εννοιοδοτεί, να μικρύνει το μέγεθος της αλλοτρίωσής του στην κοινωνία όπου ζει.

Περιήγηση: Πέραν του κινηματογράφου

Ταινίες σαν αυτές βρίσκονται στο κινηματογραφικό πεδίο του θεάματος, πολύ γρήγορα, όμως, στην εξέλιξη της αφήγησής τους, ξεπερνούν τα όρια του κινηματογραφικού πεδίου και φτάνουν σε αυτό της Περφόρμανς, όπως την περιγράψαμε με τους τελεστές. Φτάνουν έτσι στο ύψιστο επίπεδο της Παράστασης. Η Ελευσίνα αποκτά άλλη σημασία δεν έχει να κάνει μόνο με το μυστήριο, αλλά πολύ περισσότερο με το αποτύπωμά του στον ψυχικό και νοητικό μας κόσμο, στο Είναι όπως διαμορφώνεται σε προσωπικό, πρώτα, και σε κοινωνικό, κατόπιν, πεδίο.

Ξεκινήστε για να πάτε από τον Κεραμεικό στην Ελευσίνα. Στον δρόμο αφεθείτε για να προσδιορίσετε τον Σκοπό σας. Θα ακολουθήσετε μια τελετή, τη δικιά σας, και λίγο πριν φτάσετε στην Ελευσίνα σας, θα δείτε να υψώνεται το άγαλμα⁷ που θα είναι η ανακάλυψη του Σκοπού σας. Όλη αυτή η διαδικασία αξίζει τον κόπο να τη ζήσετε, έστω και μια φορά στη ζωή σας.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Το «τελεστεί» ετυμολογικά έρχεται από το ρήμα στην αρχαία ελληνική γλώσσα «τελώ» και από το «τέλος» που σημαίνει «είμαι» και «βρίσκομαι», μπορούμε να δούμε ότι μια παράπλευρη έννοιά του είναι το «εκτελώ», «διαπράττω». Ως όρος στη θεωρία των παραστατικών τεχνών σημαίνει ότι διεξάγεται μια τελετή, την οποία θα πρέπει να την ορίσουμε, ανάλογα με την περίπτωση.
2. Η διαδικασία είναι μια σειρά από τελετές, μικρές ή μεγάλες, θα λέγαμε ότι είναι το διάνυσμα που μας πάει από την αρχή μέχρι το τέλος της συνολικής τελετής που λαμβάνουν χώρα σε μια Παράσταση, στην Περφόρμανς ή στον Ενιαίο Παραστατικό Χώρο. Ο αναγνώστης δεν θα πρέπει να παραξενευτεί που χρησιμοποιούμε όρους των μαθηματικών. Αυτό συμβαίνει επειδή ο όρος τελεστής υπάρχει και στα μαθηματικά, αλλά, πολύ περισσότερο, επειδή μπορούμε να ορίσουμε μια τελετή ως μια εξίσωση ή μια σειρά εξισώσεων που έχουν μια αφηγηματική μορφή, όπως αναφέρεται στη θεωρία του Νόαμ Τσόμσκι (βλ. Νόαμ Τσόμσκι, «Συντακτικές δομές», μτφρ. Φώτης Καβουκόπουλος, πρόλογος Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1991, Algirdas Julien Greimas, «Du sens II», εκδ. Du Seil, Παρίσι 1983, και Matilde Marcolli, Noam Chomsky κ.ά. «Mathematical structure of syntactic merge : an algebraic model for generative linguistics», εκδ. The MIT Press, Μασαχουσέτη 2025)
3. Θα δούμε στη συνέχεια τι σημαίνει αυτή η άγνοια και η προσπάθεια της σκηνοθέτριας που έχει κάνει την έρευνα και το σενάριο σε αυτή την ταινία.
4. Περισσότερα για τις τελετές στον Ενιαίο Παραστατικό Χώρο βλέπε τις δημοσιευμένες εργασίες μου στο https://www.filmandtheater.gr/tag/performance-art/.
5. Περισσότερα για αυτούς τους όρους βλέπε στα Σωτήρης Δημητρίου, «Λεξικό όρων, τ. 1, σημειολογικής και δομικής ανάλυσης της τέχνης», εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα 1978, και Ferdinand de Saussure, «Cours de linguistique generale», πρόλογος Louis-Jean Calvet, εκδ. Payot et Rivages, Παρίσι 1916.
6. Όσον αφορά στο «Είναι» βλέπε Jurgen Habermas, «Ο φιλοσοφικός λόγος της Νεωτερικότητας», μτφρ Λευτέρης Αναγνώστου και Αναστασία Καραστάθη, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1993, «Κείμενα γνωσιοθεωρίας και κοινωνικής κριτικής», μτφρ Αντώνης Οικονόμου, εκδ. Πλέθρον, Αθήνα 1990, και «Μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική», μτφρ Φανή Παραφόρου, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2024.
7. Η λέξη «άγαλμα» έρχεται από το «αγάλλω». Σημαίνει και αγαλλίαση, κάτι το λαμπρό, το καύχημα, το καμάρι και το στολίδι. Για παράδειγμα στον Σοφοκλή, «Αντιγόνη», στ. 1115-1117: «πολυώνυμε, Καδμείας ἄγαλμα νύμφας καὶ Διὸς βαρυβρεμέτα». Άρα εδώ χρησιμοποιείται με την έννοια της αγαλλίασης του ψυχικού κόσμου του ανθρώπου.

Διαβάστε τα άρθρα σχετικά με τη φιλοσοφία

Κοσμογονία

Εσχατολογία

Σχετικά με την Περφόρμανς ή Ενιαίο Παραστατικό Χώρο

Η κριτική της ταινίας