ΚΡΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΥ
ΜΙΑ ΠΑΡΑΓΕΝΗ ΠΟΡΕΙΑ
Η παράξενη κλήση: γράφει ο Γιάννης Φραγκούλης
Η αφορμή για να γραφτεί αυτό το άρθρο είναι η έκδοση του βιβλίο «Η παράξενη κλήση», εκδ. Πηγή, Θεσσαλονίκη, 2026, του Λευτέρη Θερμού. Τα νοήματα στα οποία αυτό το βιβλίο αναφέρεται αγγίζουν τα όρια της θεολογίας και της φιλοσοφίας, μπαίνει μέσα σε αυτούς τους τομείς της σκέψης για να βρει τη λύση του «μυστηρίου» που λαμβάνει χώρα στην αφήγηση. Τίθενται κάποια ερωτήματα στα οποία ο αφηγητής θα πρέπει να απαντήσει: Τι είναι ένα μυστήριο; Υπάρχει ένας θεός και ποιος μπορεί να είναι αυτός; Πως ορίζει κάποιος την ασέβεια; Υπάρχει ο πνευματικός κόσμος, ποιες οι σχέσεις του με τον υλικό; Υπάρχει κάποια σύνδεση μεταξύ τους;
Η παράξενη κλήση: Οι δύο οντότητες
Ο Λευτέρης Θερμός απαντά σε αυτά τα ερωτήματα με τον πιο παραγωγικό τρόπο. Τον ονομάζω παραγωγικό γιατί επιδιώκει να κάνει συμμέτοχο τον αναγνώστη στην ανάπτυξη των δομών της αφήγησής του. Έχει δύο παράλληλες ιστορίες: Η μία είναι η μητέρα της Άρτεμις, η ζωή της μέσα στην παράνοια, οι φαντασιώσεις της. Η δεύτερη είναι η έρευνα μια μεταπτυχιακής φοιτήτριας που τη φέρνει σε ανθρώπους που ερευνούν τα μεταφυσικά φαινόμενα. Οι δύο ιστορίες σε κάποια σημεία συνδέονται και, στο τέλος, ενώνονται σε μια αφήγηση όπου όλα παίρνουν τη θέση τους. Ο συγγραφέας ξεκινά με την πρώτη ιστορία και στο επόμενο κεφάλαιο πιάνει τη δεύτερη. Έτσι, εναλλάξ, υπάρχει η πρώτη, μετά η δεύτερη ιστορία, με αυτό τον τρόπο κρατά το ενδιαφέρον του αναγνώστη αμείωτο. Με άλλα λόγια, δημιουργεί ρυθμό που αρθρώνει τον λόγο.
Το μεταφυσικό και το πραγματολογικό συνυπάρχουν στην αφήγηση. Το ένα ερμηνεύει το άλλο και συνδέονται έτσι ώστε να κατανοήσει ο αναγνώστης ότι αυτά τα δύο είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Άλλωστε το μεταφυσικό, έτσι όπως ορίζεται από τον Αριστοτέλη, είναι ότι υπάρχει πέρα του φυσικού, αυτού που εμείς μπορούμε να το ορίσουμε με σαφήνεια, ακρίβεια και με συνεπαγωγές. Όμως, όσο η επιστήμη αναπτύσσεται, αυτό που είναι για μια χρονική περίοδο μεταφυσικό μπορεί να αναλυθεί και να προσδιοριστεί, έτσι το όριο ανάμεσα στο μεταφυσικό και πραγματολογικό μετακινείται. Αυτό που μας διδάσκει η φιλοσοφία, σε αυτό το αφήγημα, πραγματώνεται με τον πιο γλαφυρό τρόπο.
Η παράξενη κλήση: Ο θάνατος
Από την αρχή της αφήγησης ο συγγραφέας μας βάζει στην έννοια της δημιουργίας, αναφέροντας τον Πυθαγόρα. Ο δάσκαλος των αιώνων, όπως χαρακτηρίστηκε ο προσωκρατικός φιλόσοφος μας άφησε, μέσω των μαθητών του, πλούσιο υλικό που έχει να κάνει με την πραγματική ζωή, με το μεταφυσικό, τον θάνατο και την ανάσταση, τον τρόπο ζωής που ένας άνθρωπος θα πρέπει να ακολουθεί αν θέλει να είναι ενάρετος. Πολλές από τις διδαχές του τις βρίσκουμε στις χριστιανικές διδαχές, ακόμα και την ανάσταση. Καταλαβαίνουμε ότι η πυθαγόρεια φιλοσοφία είναι ο πυρήνας της γνώσης, σύγχρονης και αρχέγονης. Στον φιλόσοφο από τη Σάμο βρίσκουμε την προσήλωση στον ρυθμό, αφού τα μαθηματικά είναι το στάδιο που προετοιμάζεται ο άνθρωπος για να γίνει φιλόσοφος1, δηλαδή ένα επίπεδο πριν από τον δάσκαλο, Αυτόν, όπως τον ονόμαζαν. Σε αυτό το βιβλίο ο ρυθμός είναι ουσιαστικά η αφηγηματική σύνδεση των ιστοριών.
Το κομβικό σημείο του βιβλίου είναι ο θάνατος. Η απώλεια ενός ανθρώπου είναι οδυνηρή για τους φίλους και τους οικείους του. Ο φόβος του θανάτου είναι ένα από τα θέματα που απασχόλησαν την ψυχανάλυση, αφού ο φόβος του θανάτου ήταν αυτός που δημιουργούσε και δημιουργεί μεγάλο πρόβλημα όσον αφορά στην παραγωγή των νευρώσεων, στο πέρασμα από το νευρωσικό στο υστερικό και μετά στο ψυχωτικό πεδίο. Ο φόβος του ευνουχισμού, δηλαδή του θανάτου, σύμφωνα με τον Φρόιντ είναι ένα από τα τρία αξιώματα της ψυχαναλυτικής θεωρίας. Όμως τον 4ο αιώνα π.Χ. ο Επίκουρος2 είχε ασχοληθεί και είχε αναλύσει τόσο αυτό το αξίωμα της ψυχανάλυσης, όπως και το άλλο, το αξίωμα της νιρβάνας, την απόλαυση. Στο βιβλίο του Λευτέρη Θερμού το θέμα της απόλαυσης απασχολεί αρκετά τους χαρακτήρες. Για να απαντήσουμε στα ερωτήματα -που τέθηκαν στην αρχή του κειμένου- απαραίτητη προϋπόθεση είναι να έχουμε κάποια γνώση αυτών των θεμάτων. Όμως η αντίληψη και μετά η γνώση μπορούν να επιτευχθούν πιο άρτια δομικά όταν υπάρχει η απόλαυση που είναι η απαραίτητη συνθήκη3.
Η παράξενη κλήση: Το μεταφυσικό
Έχοντας αυτό το θεωρητικό υπόβαθρο μπορούμε να δούμε τα ερωτήματα που θέτει το βιβλίο.
Το μυστήριο. Σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης υπάρχει ένα μυστήριο που βρίσκεται στην ατμόσφαιρα και μας μεταφέρει από το ένα πεδίο στο άλλο, παράγοντας την αίσθηση του τρόμου και της αγωνίας, όπως τα βρίσκουμε σε ατμοσφαιρικά θρίλερ. Η μόνη διαφορά είναι ότι στην αφήγηση του Λευτέρη Θερμού το μυστήριο έχει να κάνει με το εύληπτο, υπάρχει η αιτία που δημιουργήθηκε, άρα -εκτός από το σώμα, τη δράση- υπάρχει και η ψυχή που είναι αυτό που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε εύκολα. Το μυστήριο, για να επανέλθουμε στον Πυθαγόρα, έχει τη μορφή μιας εξίσωσης που είναι στην αρχή περίπλοκη μετά όμως γίνεται πιο απλή για να μας δοθεί η τιμή της στο τέλος της αφήγησης.
Ο θεός. Ο Αδραξάς είναι πρωταρχικός θεός, όπως αναφέρει η θρησκειολογία. Αυτός ταυτίζεται με τον αρχετυπικό Πατέρα. Δημιουργεί και εξαφανίζεται. Η πίστη σε έναν θεό ή σε ένα ανώτερο ον ή υπόσταση, σε ένα suprem, δεν μπορεί να είναι πολύ διαφορετική από άνθρωπο σε άνθρωπο. Μπορεί να αλλάζουν κάποιες λεπτομέρειες, όμως η δομή του υπέρτατου είναι μία. Οι διαφορές υπάρχουν γιατί ο άνθρωπος θέλει να απαντήσει στα οντολογικά ερωτήματα -Ποιος είμαι; Ποιο είναι το περιβάλλον που ζω; Ποιο είναι το μέλλον μου;- που έχουν σχέση με το περιβάλλον στο οποίο ζει, άρα αφού αυτό το περιβάλλον αλλάζει, οι θεϊκές ιδιότητες δεν μπορεί να είναι οι ίδιες. Σε αυτή την αφήγηση υπάρχει έντονος προβληματισμός για την ουσία του ενός και μοναδικού θεού, του αρχέγονου Αδραξά.
Η παράξενη κλήση: Η ύβρις
Η ασέβεια. Ο θεός ή η ανώτερη οντότητα είναι σε άμεση σχέση με το ασυνείδητο και το συνειδητό του ανθρώπου. Το να απαιτούμε από το ανώτερο να αναλυθεί και να μας ξεδιπλώσει τις πτυχές του, χωρίς κόπο, είναι σα να θέλουμε να καταλάβουμε αυτό που δεν μπορούμε εύκολα να κατανοήσουμε. Αυτή η γνώση δεν μπορεί παρά να έρθει από τις επιστημονικές αναλύσεις, δεν προσφέρεται χωρίς προσπάθεια από τον άνθρωπο, ως θεϊκό δώρο. Η εκλαΐκευση της γνώσης του ιερατείου, όταν δεν συνοδεύεται από βαθιά επιστημονική και ερευνητική διαδικασία, είναι επικίνδυνη, είναι σαν ένα όπλο που κάποιος δεν ξέρει να το χρησιμοποιεί. Η ασέβεια είναι προϊόν της ύβρις, της υπεροψίας και της υπέρβασης των ορίων, και της άτης, το θόλωμα του μυαλού και η τύφλωση που έστελναν οι θεοί στον υβριστή, κάνοντάς τον να κάνει ακόμα μεγαλύτερα λάθη. Αυτό έκανε ο σαμάνος, με καταστροφικές συνέπειες για την ανθρωπότητα.
Πνευματικός-υλικός κόσμος. Μιλήσαμε για το μυστήριο. Αυτό συνδέει ή δίνει στοιχείο για το πνευματικό στο υλικό. Πνεύμα και ύλη, όπως ψυχή και σώμα, είναι δύο πλευρές της ίδιας οντότητας, όπως διδασκόμαστε από τον Αριστοτέλη, πιο δομικά όμως από τον Πυθαγόρα και τον Επίκουρο. Το ένα έχει σχέση με το άλλο, το ένα είναι προϋπόθεση για να υπάρχει το άλλο, όπως αναφέρει η χεγκελιανή και η μαρξιστική φιλοσοφία. Η αφήγηση του Λευτέρη Θερμού ξεφεύγει από τον μηχανικό υλισμό, βούτα στο Χέγκελ και τον Μάρξ και δίνει ψυχή στους ήρωές της.
Η παράξενη κλήση: Οι πύλες
Η σύνδεση. Μπορούμε να φανταστούμε μια πόρτα. Είναι ένα πέρασμα από το υλικό στο πνευματικό και το αντίστροφο. Αυτό μπορεί να είναι ένα μέρος, η Νυμφόπετρα ή ένας άνθρωπος, η Άρτεμις. Ο αναγνώστης θα πρέπει να προσέξει αυτές τις συνδέσεις, ο συγγραφέας του δίνει πολλά κλειδιά για να κάνει αυτό το διάβα πιο εύκολο. Με αυτόν τον τρόπο έχουμε μια βιωματική ανάγνωση, άρα ο αναγνώστης μπαίνει στην αφήγηση, εμπλέκεται μπρεχτικά και, από αυτή την πορεία, βγαίνει πιο δυνατός. Μπορεί πλέον να μπει στη διαδικασία της αυτογνωσίας.
Τα ονόματα. Οι χαρακτήρες ονοματίζονται, έτσι ο καθένας αποκτά σάρκα και οστά, είναι ένας άνθρωπος, άρα μια σύνδεση με το πραγματολογικό. Τα ονόματα έχουν σημασία. Η Σάρα που μελετά τις θρησκείες είναι ο αρχέγονος ιουδαϊκός χαρακτήρας που εδώ βλέπει μπροστά, προχωρά. Ο Σωτήρης που προσπαθεί να σώσει τον άνθρωπο, ως ψυχίατρος, παλεύοντας με τις αντιφάσεις του. Ο Φοίβος, ο ιδιωτικός ντετέκτιβ, η άλλη μορφή του Απόλλωνα που προσπαθεί να φωτίσει το ομιχλώδες μυστηριακό. Η Άρτεμις, η κόρη της της ασθενούς στην ψυχιατρική κλινική που είναι η πύλη του μυστηριακού. Η Μαρία, ως άλλη Δήμητρα ή Παναγία, που έχει τον ρόλο της αρχετυπικής Μητέρας. Ο Γιώργος, ο άντρας της Μαρίας, που παλεύει με τους δαίμονές του, όπως ο άγιός του ή ένας αρχαίος δαίμονας. Η Πελασγία, πρώην νοσοκόμα, νυν μοναχή, που βλέπει το μέλλον μας συνδέει με τον αρχέγονο Έλληνα. Η Ιωάννα, η μητέρα της Μαρίας, ένας θηλυκός προφήτης και μια άλλη πύλη. Ο Ανέστης, ο ιατροδικαστής, η γνώση που μπορεί να αναστηθεί ή να αναστήσει. Σε όλα αυτά η διατήρηση της ζωής για όσα χρόνια χρειαστεί, κάτι σαν ένα θαύμα, ένα εξαιρετικό εύρημα για να υπάρξει ένα συγκροτημένο και μάλλον αίσιο τέλος.
Η παράξενη κλήση: Παράνοια;
Σε όλα αυτά υπάρχουν και οι εικόνες. Παντού οι λέξεις και οι φράσεις σχηματίζουν εικόνες που σε μεταφέρουν αλλού, σε ένα δρόμο που προτείνει ο συγγραφέας και διαμορφώνει ο αναγνώστης. Συγγραφέας και αναγνώστης φτιάχνουν εικόνες, πλάνα, σεκάνς, κάνουν μια ταινία, διαφορετική κάθε φορά, ανάλογα με τον διαφορετικό ψυχισμό του καθενός. Μια ταινία που έχει ψυχή και αναπνέει, αυτό που θα έπρεπε να ήταν ένα καλό θρίλερ, του Αρζτέντο ή του Χίτσκοκ, ή μια ταινία χαρακτήρων, του Παζολίνι, του Βισκόντι ή του Ταρκόφσκι, κανενός, όμως, σκηνοθέτη του κακού Χόλυγουντ. Τέλος, μπορούμε να δούμε αν όλο αυτό είναι μια παράνοια ή μια άλλη αφήγηση που έχει παρεξηγηθεί.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
- Για να εντρυφήσει ο αναγνώστης στη διδασκαλία του Πυθαγόρα προτείνουμε τα εξής βιβλία: «Προσωκρατικοί, Πυθαγόρας 1, χρυσά έπη», εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1999. Προσωκρατικοί, «Πυθαγόρας 2, Πυθαγόρου βίος, περί Πυθαγορείου βίου», εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1999. Προσωκρατικοί, «Πυθαγόρας 3, Πυθαγόρρειοι», εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1999. Προσωκρατικοί, «Αρχύτας, Όκκελος, Τίμαιος, Ικέτας (…) εκ του Αριστοξένου Πυθαγορικών αποφάσεων και Πυθαγορικού βίου», εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 2000. Ιεροκλής, «Άπαντα, υπόμνημα εις τα Πυθαγορικά Χρυσά Έπη, Περί πρόνοιας, εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 2010. Γεώργιος Σακελαρίου, «Πυθαγόρας ο διδάσκαλος των αιώνων», επιμέλεια Φιλολογική Ομάδα Κάκτου, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 2006.
- Για να σχηματίσει μια άποψη ο αναγνώστης για την επικούρεια φιλοσοφία προτείνουμε κάποια αναγνώσματα. Επίκουρος, «Ηθική, η θεραπεία της ψυχής», εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Γιώργος Ζωγραφίδης, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2009. Διογένης Λαέρτιος, «Επίκουρος», μετάφραση-σχόλια Αθανάσιος Τσακνάκης, εκδ. βιβλιοβάρδια, Θεσσαλονίκη 2007. Μάριος Βερέττας, «Επίκουρου Κύριες Δόξες», εκδ. Βερέττα, Ρόδος 2013. Jean-Marie Guyau, «Η ηθική του Επίκουρου και οι σχέσεις της με τις σύγχρονες θεωρίες», μετάφραση Λεωνίδα Αλεξανδρίδη, προλεγόμενα Σταύρος Γκιργκένης, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2022. Επίκουρος, «Κείμενα, πηγές της Επικούρειας φιλοσοφίας και τέχνης του ζην», εισαγωγή D. S. Hutchinson, επιμέλεια-μετάφραση Γιάννης Αβραμίδης, μετάφραση λατινικών Πέτρος Οικονόμου, εκδ. Θύραθεν, Θεσσαλονίκη 2015.
- Περί αυτού του θέματος βλέπε Ζακ Λακάν, «Οι ψυχώσεις», μεταγραφή κειμένου Ζακ-Αλέν Μιλέρ, μετάφραση Ρούλη Χριστοπούλου, Βλάσης Σκολίδης, πρόλογος-επιμέλεια-επίμετρο Βλάσης Σκολίδης, εκδ. Ψυχογιός, Αθήνα 2005. Carl G. Jung, «Η ψυχολογία του ασυνείδητου», μετάφραση Έφη Ματθιοπούλου, εκδ. Ιάμβλιχος, Αθήνα 2010. Wilhelm Reich, « Η ανάλυση του χαρακτήρα», μετάφραση Κώστας Θεοδωρίμπασης, εκδ. Ρέω, Αθήνα 2023.
