ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
ΞΥΠΝΑΩ ΝΩΡΙΣ
Ξυπνάω: Διονύσης Αντωνόπουλος
Είναι τέσσερις το πρωί και δεν κοιμάσαι. Ξάπλωσες κανονικά, κοιμήθηκες βαριά, και τώρα βρίσκεσαι ξαφνικά ξύπνιος, μέσα στο σκοτάδι, με το μυαλό να δουλεύει με μια παράξενη, κρυστάλλινη καθαρότητα που δεν έχει τίποτα κοινό με την καθημερινή αφηρημάδα. Σκέφτεσαι ίσως ότι κάτι δεν πάει καλά. Ότι ο ύπνος σου είναι «χαλασμένος».
Ξυπνάω: Το αρχαίο βίωμα
Δεν ξέρεις ότι αυτό που βιώνεις το βίωναν και το κατανοούσαν οι αρχαίοι Έλληνες. Για την αρχαία Ελλάδα, η νύχτα δεν ήταν ένα αδιαφοροποίητο κενό ανάμεσα σε δύο ημέρες. Ήταν διαιρεμένη, δομημένη, γεμάτη ποιοτικές μεταβολές. Ο στρατός χώριζε τη νύχτα σε τέσσερις «φυλακές», η τέταρτη, η πιο κοντά στην αυγή, ήταν αυτή που τα πράγματα άρχιζαν να αλλάζουν.
Ο Όμηρος, στην Οδύσσεια, αναφέρεται στην ώρα που «η αυγή ορμά να επιστρέψει» σαν σε κάτι ξεχωριστό, ξεχωριστό ακόμα και από το μεσονύκτιο. Ωστόσο ο πιο σαφής μάρτυρας δεν είναι ποιητής. Είναι φιλόσοφος. Ο Αριστοτέλης, που έγραψε μια ολόκληρη πραγματεία για τον ύπνο και την εγρήγορση, το περιέγραψε με ακρίβεια που εκπλήσσει σήμερα: ο ύπνος, έλεγε, έχει δύο φάσεις. Μια βαριά, αδιαπέραστη, και μια ελαφριά, διαφανή. Η δεύτερη έρχεται «πρὸς τὴν ἕω», κοντά στην αυγή. Και σε αυτή τη φάση συμβαίνουν τα όνειρα που αξίζουν να θυμηθείς, αυτά που η αρχαία ελληνική τα αποκαλούσε «ενάργεια» ζωηρά, εναργή, παρόντα.
Ξυπνάω: Τα ζωηρά
Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η σύγχρονη νευροεπιστήμη δίνει όνομα σε αυτό που ο Αριστοτέλης περιέγραφε: REM ύπνος, που κυριαρχεί ακριβώς στο τελευταίο τρίτο της νύχτας. Τα πιο ζωηρά, τα πιο αξέχαστα όνειρα. Οι αρχαίοι δεν γνώριζαν τον νευροφυσιολογικό μηχανισμό, φυσικά. Παρατήρησαν το φαινόμενο και το ερμήνευσαν με τα εργαλεία που είχαν. Αλλά το είδαν.
Ο Γαληνός, ο μεγαλύτερος ιατρός της αρχαιότητας μετά τον Ιπποκράτη, πήγε ένα βήμα παραπέρα. Η αφύπνιση «πρὸ ἀνατολῆς», πριν την ανατολή, δεν ήταν για τον Γαληνό σύμπτωμα. Ήταν σημάδι υγείας. Ο ασθενής κοιμόταν αδιάκοπα, ο υγιής ξυπνούσε φυσικά, πριν τον ήλιο. Και ο Ιπποκράτης είχε ήδη σημειώσει ότι η νυκτερινή διακοπή ύπνου στην πέμπτη ή έκτη ώρα της νύχτας συμβαίνει σε πολλούς ανθρώπους χωρίς καμία παθολογική αιτία.
Ξυπνάω: Το φυσικό
Αυτό που εσύ βιώνεις ως «κάτι δεν πάει καλά», αυτοί το έβλεπαν ως φυσιολογία. Υπάρχει εξήγηση γι’αυτό. Τα στοιχεία δείχνουν ότι πιθανώς σε προβιομηχανικές μεσογειακές κοινωνίες χωρίς τεχνητό φωτισμό, η αφύπνιση γύρω στις τέσσερις το πρωί ήταν απλώς η φυσική λήξη του ύπνου, όχι ανώμαλο ξύπνημα στη μέση. Σύγχρονη έρευνα σε τρεις κοινότητες που ζουν χωρίς ηλεκτρικό φως κατέδειξε μέση ώρα αφύπνισης γύρω στις 4:20-5:00 π.μ.
Αν αυτό ισχύει για τους αρχαίους Έλληνες και δεν έχουμε ακόμα άμεσες αποδείξεις γι’ αυτό, τότε το «περίεργο ξύπνημα στις τέσσερις» είναι η επιστροφή του σώματος σε έναν ρυθμό που ήταν κανονικός για χιλιετίες, μέχρι που ο λαμπτήρας του Έντισον τον ανέτρεψε. Αλλά για τους αρχαίους Έλληνες, αυτή η ώρα δεν ήταν απλώς βιολογική. Ήταν ιερή.
Ξυπνάω: Ο εξαγνισμός
Ο Αρτεμίδωρος Δαλδιανός, που έγραψε τον 2ο αιώνα μ.Χ. τη μοναδική σωζόμενη ολοκληρωμένη ελληνική πραγματεία ονειροκρισίας, ήταν ρητός: τα όνειρα της αρχής της νύχτας είναι «ψυχικά σκουπίδια», ηχώ της ημέρας. Τα όνειρα «πρὸς ὄρθρον», κοντά στον όρθρο, είναι αυτά που αξίζουν προσοχή, γιατί «τότε η ψυχή έχει εξαγνιστεί».
Ο Πλάτων, στον Τίμαιο, μιλά για τη φάση μεταξύ ύπνου και εγρήγορσης, πριν την ανατολή, ως τη στιγμή που η ψυχή «αποκτά κάποια νόηση». Η εικόνα γίνεται πιο συγκεκριμένη όταν κοιτάμε τα ιερά του Ασκληπιού. Στην Επίδαυρο, στην Κω, στην Πέργαμο, ασθενείς ταξίδευαν από παντού για να κοιμηθούν στο άβατον, τον ιερό χώρο του ιερού. Επρόκειτο για την πρακτική της εγκοίμησης: κοιμόσουν εκεί με τη βεβαιότητα ότι ο θεός θα εμφανιζόταν στο όνειρό σου και θα σε θεράπευε.
Ξυπνάω: Οι τελετές
Δεν υπάρχει τυχαίο σε αυτό: η τελετουργία οργανωνόταν ώστε η ονειρική συνάντηση να συμβεί στην τελευταία φάση ύπνου, την ελαφριά, πριν την αυγή. Η εμπειρική γνώση ότι τα ζωηρότερα, τα πιο αξέχαστα όνειρα έρχονται πριν το ξύπνημα είχε μετατραπεί σε θεραπευτικό εργαλείο. Τι γνωρίζουμε με βεβαιότητα και τι παραμένει ανοικτό;
Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι οι αρχαίοι Έλληνες παρατήρησαν ποιοτική αλλαγή στον ύπνο κατά τις πρωινές ώρες, πριν την αυγή, και ότι οι φιλοσοφικές, ιατρικές και ονειρολογικές τους παραδόσεις το καταγράφουν συστηματικά. Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι πιθανώς αυτή η αφύπνιση, στο μεσογειακό κλίμα, ήταν η φυσική λήξη ενός αδιάκοπου ύπνου. Ωστόσο, μια εύλογη εξήγηση που χρειάζεται επαλήθευση είναι ότι κάποιοι τουλάχιστον Έλληνες βίωναν και έναν διφασικό ύπνο με νυκτερινό διάλειμμα εκείνο το οποίο τεκμηριώνεται για άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες. Αυτό παραμένει ανοικτό ζήτημα.
Ξυπνάω: Οι άνθρωποι
Υπάρχει και ένα άλλο κενό: οι πηγές που έχουμε μιλούν για φιλοσόφους και γιατρούς. Δεν ξέρουμε πώς κοιμόταν ο αγρότης, η γυναίκα, ο δούλος. Γιατί έχει σημασία αυτό σήμερα;
Έχουμε οικοδομήσει γύρω από τον ύπνο μια ολόκληρη αρχιτεκτονική αγωνίας. Αν δεν κοιμάσαι οκτώ ώρες αδιάκοπα, κάτι δεν πάει καλά. Αν ξυπνάς στις τέσσερις, είσαι αγχωμένος, άρρωστος, ή κάτι χειρότερο. Αυτή η αντίληψη είναι νεότερη από ό,τι φαντάζεσαι. Διαμορφώθηκε μετά τη βιομηχανική επανάσταση, με τον τεχνητό φωτισμό και τον σταθερό εργάσιμο χρόνο, που επέβαλαν έναν ρυθμό ύπνου που δεν είχε προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία.
Οι αρχαίοι Έλληνες δεν αγωνιούσαν για τις τέσσερις το πρωί. Τις περίμεναν.
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
Αριστοτέλης. Περί ύπνου και εγρηγόρσεως, 453b–456b.
Αρτεμίδωρος Δαλδιανός. Ονειροκριτικά, 1.2. Εκδ. R. A. Pack. Leipzig: Teubner, 1963.
Γαληνός. Περί κράσεων· Περί τόπων πεπονθότων. Εκδ. K. G. Kühn.
Ιπποκράτης. Περί διαίτης, Δ’, §§86–93.
Inscriptiones Graecae IV² 1, 121–122 (Επιδαύριοι Ίαματα).
Πλάτων. Τίμαιος, 71e–72b.
Siegel, J. M., et al. «Sleep in pre-industrial societies.» Current Biology 25 (21), 2015: 2862–2868.
Θουκυδίδης. Ιστορία, 7.43.2.
Ξενοφών. Κύρου Παιδεία, 3.3.25.
Ekirch, A. R. At Day’s Close: Night in Past Times. New York: Norton, 2005.
[Ψευδο-Αριστοτέλης]. Προβλήματα, 871a–873b.
Διαβάστε τα άρθρα για την ψυχική υγεία που έχουμε δημοσιεύσει
